Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ενέκρινε το ελληνικό Κοινωνικό Κλιματικό Σχέδιο για την περίοδο 2026–2032, το οποίο προβλέπει επενδύσεις 4,77 δισ. ευρώ για την αντιμετώπιση των κοινωνικών επιπτώσεων της ενεργειακής μετάβασης. Μεταξύ άλλων, προβλέπονται ενεργειακές ανακαινίσεις, 200.000 αντλίες θερμότητας και ηλιακά συστήματα, κοινωνική στέγαση, ηλεκτρικά λεωφορεία και κοινωνικό leasing ηλεκτρικών αυτοκινήτων.
Η Ελλάδα γίνεται η πέμπτη χώρα της Ευρωπαϊκής Ένωσης της οποίας εγκρίνεται το εθνικό σχέδιο στο πλαίσιο του Κοινωνικού Ταμείου για το Κλίμα (Social Climate Fund) και, σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, το ελληνικό σχέδιο είναι μέχρι σήμερα το μεγαλύτερο που έχει εγκριθεί.
Ο συνολικός προϋπολογισμός ανέρχεται σε 4,77 δισ. ευρώ έως το 2032, από τα οποία 3,57 δισ. ευρώ, ή το 75%, θα προέλθουν από ευρωπαϊκούς πόρους και 1,2 δισ. ευρώ από εθνική χρηματοδότηση.
Το Ταμείο δημιουργήθηκε προκειμένου να περιορίσει τις κοινωνικές επιπτώσεις από την επέκταση του ευρωπαϊκού συστήματος εμπορίας δικαιωμάτων εκπομπών στα κτίρια και τις οδικές μεταφορές (ETS2). Η εφαρμογή του νέου συστήματος θα επιβαρύνει με κόστος άνθρακα τα ορυκτά καύσιμα που χρησιμοποιούνται, μεταξύ άλλων, για θέρμανση και οδικές μεταφορές. Για τον λόγο αυτό, σημαντικό μέρος των εσόδων επιστρέφει μέσω του Κοινωνικού Ταμείου σε ευάλωτα νοικοκυριά, χρήστες μεταφορών και πολύ μικρές επιχειρήσεις.
Στήριξη 460.000 ευάλωτων νοικοκυριών
Ένα από τα μεγαλύτερα τμήματα του ελληνικού σχεδίου αφορά την ενεργειακή αναβάθμιση των κατοικιών και τη μείωση της εξάρτησης των νοικοκυριών από τα ορυκτά καύσιμα.
Προβλέπεται η υποστήριξη έως 62.000 ενεργειακών ανακαινίσεων, καθώς και η εγκατάσταση συνολικά 200.000 αντλιών θερμότητας και συστημάτων ηλιακής θέρμανσης νερού.
Παράλληλα, προβλέπεται η δημιουργία 2.800 νέων ενεργειακά αποδοτικών κοινωνικών κατοικιών, ενώ 226 εκατ. ευρώ θα κατευθυνθούν στην ανακαίνιση δημόσιων φοιτητικών εστιών, με στόχο τη βελτίωση των συνθηκών στέγασης για περίπου 5.930 ευάλωτους φοιτητές.
Ιδιαίτερα σημαντική είναι και η πρόβλεψη για προσωρινό επίδομα θέρμανσης μετά την εφαρμογή του ETS2. Σύμφωνα με την Επιτροπή, το μέτρο θα μπορεί να καλύπτει έως 800.000 ευάλωτα νοικοκυριά ετησίως, ώστε να περιοριστεί η πρόσθετη οικονομική επιβάρυνση από το νέο κόστος άνθρακα.
Ηλεκτρικά λεωφορεία, μετρό και κοινωνικό leasing ηλεκτρικών αυτοκινήτων
Μεγάλο μέρος του σχεδίου αφορά επίσης τη λεγόμενη μεταφορική φτώχεια, δηλαδή τις περιπτώσεις στις οποίες το κόστος ή η έλλειψη κατάλληλων μεταφορικών επιλογών δυσκολεύει σημαντικά την καθημερινή μετακίνηση.
Περίπου 300.000 ευάλωτοι χρήστες μεταφορών αναμένεται να επωφεληθούν από τις σχετικές παρεμβάσεις.
Το σχέδιο περιλαμβάνει περισσότερα από 200 νέα ηλεκτρικά λεωφορεία σε αστικές περιοχές με υψηλά επίπεδα μεταφορικής ευαλωτότητας, καθώς και 22 επιπλέον συρμούς για το Μετρό της Αθήνας.
Προβλέπονται επίσης νέες υπηρεσίες μεταφοράς κατόπιν ζήτησης (on-demand transport) σε απομακρυσμένες περιοχές και ανάπτυξη υποδομών φόρτισης ηλεκτρικών οχημάτων.
Μία από τις πλέον ενδιαφέρουσες παρεμβάσεις είναι η δημιουργία προγράμματος κοινωνικού leasing ηλεκτρικών αυτοκινήτων. Μέσω αυτού, 15.000 ευάλωτα νοικοκυριά που εξαρτώνται από το αυτοκίνητο θα μπορούν να αποκτήσουν πρόσβαση σε ηλεκτρικό όχημα με προσιτό μηνιαίο κόστος.
Η συγκεκριμένη παρέμβαση είναι ιδιαίτερα σημαντική για περιοχές όπου η αντικατάσταση του ιδιωτικού αυτοκινήτου από δημόσιες συγκοινωνίες δεν αποτελεί σήμερα ρεαλιστική επιλογή.
Έμφαση και στην προσβασιμότητα
Σημαντικοί πόροι κατευθύνονται και στη βελτίωση της κινητικότητας των ατόμων με αναπηρία.
Το ελληνικό σχέδιο προβλέπει περισσότερες από 12.000 συσκευές υποβοήθησης κινητικότητας, όπως ηλεκτρικά αμαξίδια και ηλεκτρικά scooters, καθώς και νέα ειδική υπηρεσία σχολικών μεταφορών για μαθητές με αναπηρία.
Παράλληλα, προβλέπονται έργα προσβασιμότητας σε 33 σιδηροδρομικούς και 85 σταθμούς του Μετρό.
820 εκατ. ευρώ για 28.000 πολύ μικρές επιχειρήσεις
Η ενεργειακή μετάβαση δεν αφορά μόνο τα νοικοκυριά. Το σχέδιο προβλέπει 820 εκατ. ευρώ για περίπου 28.000 ευάλωτες πολύ μικρές επιχειρήσεις, με στόχο τη μείωση του ενεργειακού και μεταφορικού τους κόστους.
Οι παρεμβάσεις θα περιλαμβάνουν, μεταξύ άλλων, επιδοτήσεις και επενδύσεις ενεργειακής αναβάθμισης κτιρίων και καθαρότερων λύσεων μετακίνησης.
Μείωση εκπομπών κατά 811.000 τόνους CO₂ ετησίως
Πέρα από την κοινωνική διάσταση, το ελληνικό σχέδιο έχει και συγκεκριμένο κλιματικό αποτύπωμα.
Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις που ενέκρινε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, οι επενδύσεις και οι μεταρρυθμίσεις του σχεδίου αναμένεται να οδηγήσουν έως το 2032 σε ετήσια μείωση εκπομπών περίπου 811.000 τόνων ισοδυνάμου CO₂.
Το Κοινωνικό Ταμείο για το Κλίμα θα λειτουργήσει σε ευρωπαϊκό επίπεδο από το 2026 έως το 2032 και αναμένεται να κινητοποιήσει τουλάχιστον 86,7 δισ. ευρώ μαζί με τις εθνικές συνεισφορές.
Από την έγκριση στην εφαρμογή: εκεί θα κριθεί το σχέδιο
Η έγκριση του Ελληνικού Κοινωνικού Κλιματικού Σχεδίου αποτελεί μόνο το πρώτο βήμα. Τα 4,77 δισ. ευρώ δεν αποτελούν ένα ποσό που μεταφέρεται αυτομάτως στην Ελλάδα. Η χρηματοδότηση συνδέεται με την πραγματική υλοποίηση των προβλεπόμενων μέτρων και την επίτευξη συγκεκριμένων οροσήμων και στόχων.
Η Ελλάδα θα μπορεί να υποβάλει το πρώτο αίτημα πληρωμής προς την Ευρωπαϊκή Επιτροπή το πρώτο τρίμηνο του 2027, αφού έχει ξεκινήσει η εφαρμογή και έχουν επιτευχθεί τα πρώτα προβλεπόμενα αποτελέσματα.
Επομένως, το μεγάλο στοίχημα των επόμενων ετών δεν είναι μόνο η «απορρόφηση» των ευρωπαϊκών πόρων, αλλά η ικανότητα της δημόσιας διοίκησης να μετατρέψει τα διαθέσιμα δισεκατομμύρια σε πραγματικές και έγκαιρες παρεμβάσεις.
Η διάκριση αυτή έχει σημασία. Η Ελλάδα παρουσιάζει σήμερα υψηλές επιδόσεις ως προς την απορρόφηση των πόρων της Πολιτικής Συνοχής – βρίσκεται, σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, μεταξύ των πέντε πρώτων κρατών-μελών για την περίοδο 2021–2027. Η ίδια η Επιτροπή, ωστόσο, εξακολουθεί να εντοπίζει προβλήματα διοικητικής ικανότητας, ιδιαίτερα σε περιφερειακό και τοπικό επίπεδο, τα οποία μπορούν να δυσχεράνουν την αποτελεσματική υλοποίηση δημόσιων επενδύσεων.
Και στην περίπτωση του Κοινωνικού Κλιματικού Σχεδίου η πρόκληση είναι ιδιαίτερα μεγάλη. Μέχρι το 2032 θα πρέπει, μεταξύ άλλων, να πραγματοποιηθούν 62.000 ενεργειακές ανακαινίσεις κατοικιών, να εγκατασταθούν τουλάχιστον 200.000 αντλίες θερμότητας και συστήματα ηλιακής θέρμανσης, να δημιουργηθούν 2.800 κοινωνικές κατοικίες, να εφαρμοστεί πρόγραμμα κοινωνικού leasing για 15.000 νοικοκυριά, να αποκτηθούν 211 ηλεκτρικά λεωφορεία και να αναπτυχθούν νέες υπηρεσίες μεταφορών σε απομακρυσμένες περιοχές.
Πρόκειται επομένως για ένα σύνθετο πρόγραμμα που απαιτεί όχι μόνο χρηματοδότηση, αλλά διοικητική επάρκεια, γρήγορες διαδικασίες, σωστή στόχευση των δικαιούχων και συνεχή έλεγχο της αποτελεσματικότητας των μέτρων.
Το κρίσιμο ερώτημα: ποιοι τελικά θα ωφεληθούν;
Υπάρχει και ένα δεύτερο, ίσως σημαντικότερο ζήτημα. Το Κοινωνικό Ταμείο για το Κλίμα δημιουργήθηκε επειδή η εφαρμογή του ETS2 αναμένεται να αυξήσει το κόστος των ορυκτών καυσίμων για θέρμανση και μετακινήσεις. Στην Ελλάδα, σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, περίπου 1,76 εκατ. νοικοκυριά που ζουν σε ενεργειακά ανεπαρκείς κατοικίες και 1,47 εκατ. ευάλωτοι χρήστες μεταφορών βρίσκονται δυνητικά αντιμέτωποι με τις συνέπειες αυτής της μετάβασης.
Το ελληνικό σχέδιο φιλοδοξεί έως το 2032 να βγάλει περίπου 460.000 νοικοκυριά από την ενεργειακή φτώχεια και 300.000 πολίτες από τη μεταφορική φτώχεια.
Το ερώτημα συνεπώς δεν είναι μόνο πόσα χρήματα θα «απορροφηθούν». Είναι ποιοι θα μπορέσουν πραγματικά να έχουν πρόσβαση σε αυτά.
Τα προγράμματα ενεργειακής αναβάθμισης, για παράδειγμα, πρέπει να είναι σχεδιασμένα έτσι ώστε ένα οικονομικά ευάλωτο νοικοκυριό να μπορεί πράγματι να συμμετάσχει, χωρίς να απαιτείται κεφάλαιο που δεν διαθέτει, πολύπλοκη γραφειοκρατία ή τεχνικές γνώσεις. Αντίστοιχα, το κοινωνικό leasing ηλεκτρικών αυτοκινήτων θα κριθεί από το τελικό μηνιαίο κόστος και από τα κριτήρια επιλογής των 15.000 δικαιούχων.
Το ίδιο ισχύει για τις κοινωνικές κατοικίες, τις δημόσιες συγκοινωνίες, τις παρεμβάσεις για άτομα με αναπηρία και τη στήριξη των πολύ μικρών επιχειρήσεων.
Τα 4,77 δισ. ευρώ αποτελούν μια πολύ μεγάλη ευκαιρία. Δεν αποτελούν όμως από μόνα τους αποτέλεσμα.
Το πραγματικό μέτρο επιτυχίας το 2032 δεν θα είναι αν η Ελλάδα κατάφερε απλώς να δαπανήσει το διαθέσιμο ποσό. Θα είναι αν ένα σημαντικό μέρος των πολιτών που σήμερα δυσκολεύονται να θερμάνουν το σπίτι τους ή εξαρτώνται από ακριβές και ρυπογόνες μετακινήσεις θα έχει πράγματι χαμηλότερους λογαριασμούς, καλύτερες κατοικίες και οικονομικότερες επιλογές μετακίνησης.
