Στη σκιά των δυο πολέμων στην ευρύτερη γειτονιά της Ευρώπης, έχει πλέον καταρριφθεί ένας από τους πιο επίμονους μύθους της ενεργειακής πολιτικής: ότι η εξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα προσφέρει ασφάλεια και φθηνή ενέργεια.
Η ενεργειακή κρίση μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία αποκάλυψε πόσο ευάλωτες είναι οι οικονομίες που βασίζονται στο πετρέλαιο και το αέριο. Οι ευρωπαϊκές χώρες αναγκάστηκαν να δαπανήσουν εκατοντάδες δισεκατομμύρια ευρώ για να προστατεύσουν νοικοκυριά και επιχειρήσεις από τις εκρηκτικές αυξήσεις των τιμών. Παράλληλα, οι γεωπολιτικές εντάσεις στη Μέση Ανατολή υπενθυμίζουν ότι η εξάρτηση από εισαγόμενα ορυκτά καύσιμα εξακολουθεί να καθιστά την ενεργειακή ασφάλεια ευάλωτη στις διεθνείς συγκρούσεις.
Η συζήτηση για την ενέργεια στην Ελλάδα εξακολουθεί συχνά να περιστρέφεται γύρω από νέες υποδομές αερίου, σταθμούς LNG και αγωγούς. Όμως το πραγματικό ερώτημα είναι διαφορετικό: θέλουμε να επενδύσουμε σε ένα ενεργειακό σύστημα που αναπαράγει την εξάρτηση από τις εισαγωγές και τις διακυμάνσεις των διεθνών αγορών ή σε ένα σύστημα που βασίζεται σε εγχώριους, ανεξάντλητους ενεργειακούς πόρους;
Η απάντηση δεν αφορά μόνο το κλίμα. Αφορά και την οικονομία, την ασφάλεια και την ανταγωνιστικότητα της χώρας.
Η ενέργεια παραμένει βασικός παράγοντας της κλιματικής κρίσης
Ο ενεργειακός τομέας αποτελεί τη μεγαλύτερη πηγή εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου παγκοσμίως. Το 2025, οι παγκόσμιες εκπομπές CO₂ που σχετίζονται με την ενέργεια έφτασαν σε νέο ιστορικό υψηλό, προσεγγίζοντας τους 38,4 δισεκατομμύρια τόνους, σύμφωνα με τον Διεθνή Οργανισμό Ενέργειας (IEA).
Η συνεχιζόμενη αύξηση των εκπομπών απομακρύνει την προοπτική περιορισμού της υπερθέρμανσης του πλανήτη στον 1,5 βαθμό Κελσίου, όπως προβλέπει η επιδίωξη της Συμφωνίας του Παρισιού. Στην Ευρώπη, το πετρέλαιο εξακολουθεί να αποτελεί τη μεγαλύτερη πηγή εκπομπών CO₂ από την καύση καυσίμων, με ποσοστό 45,8% το 2024, ενώ ακολουθούν το αέριο (29,1%) και ο άνθρακας (22,4%) (Γράφημα 1). Τα στοιχεία αυτά αναδεικνύουν ότι, παρά τη σημαντική πρόοδο στην ανάπτυξη των ΑΠΕ, η απεξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα παραμένει μεγάλη πρόκληση για την Ευρώπη και δεν περιορίζεται μόνο στην ηλεκτροπαραγωγή.

Γράφημα 1: Εκπομπές CO2 ανά καύσιμο, Ευρώπη, 2024. Πηγή: International Energy Agency
Η Ελλάδα μειώνει τις εκπομπές, αλλά η εξάρτηση παραμένει
Στην Ελλάδα, σημαντική μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου έχει σημειωθεί μετά το 2007, κυρίως λόγω της σταδιακής υποχώρησης καύσης λιγνίτη για ηλεκτροπαραγωγή, της ανάπτυξης των ΑΠΕ και της βελτίωσης της ενεργειακής αποδοτικότητας (Γράφημα 2). Στη μείωση συνέβαλε επίσης η υποχώρηση της οικονομικής δραστηριότητας κατά την περίοδο της οικονομικής κρίσης.

Γράφημα 2: Εξέλιξη των συνολικών εκπομπών Αερίων του Θερμοκηπίου (ΑτΘ) και των εκπομπών ηλεκτροπαραγωγής στην Ελλάδα (1990-2025). Πηγή δεδομένων: EDGAR.
Ωστόσο, η πρόοδος στην ηλεκτροπαραγωγή δεν αρκεί. Το πετρέλαιο και το αέριο εξακολουθούν να έχουν σημαντική συμμετοχή στις ενεργειακές εκπομπές της χώρας, ενώ οι μεταφορές παραμένουν ένας από τους σημαντικότερους τομείς εκπομπών CO₂. Συγκεκριμένα, το 2024 το πετρέλαιο αντιστοιχούσε σχεδόν στο 69% των ενεργειακών εκπομπών CO₂, ενώ το αέριο κάλυψε περίπου το 24% (Γράφημα 3). Την ίδια χρονιά, οι μεταφορές αποτέλεσαν τη μεγαλύτερη πηγή ενεργειακών εκπομπών στη χώρα, με περίπου 39% του συνόλου, ενώ η παραγωγή ηλεκτρισμού και θερμότητας ακολούθησαν με 32% (Γράφημα 4).

Γράφημα 3: Εκπομπές CO2 ανά ορυκτό καύσιμο, Ελλάδα, 2024. Πηγή International Energy Agency

Γράφημα 4: Κατανομή των ενεργειακών εκπομπών CO2 στην Ελλάδα ανά τομέα το 2024. Πηγή: International Energy Agency
Αυτό σημαίνει ότι η ενεργειακή μετάβαση δεν είναι απλώς ζήτημα αντικατάστασης των λιγνιτικών μονάδων. Απαιτεί ηλεκτροκίνηση, ενίσχυση των δημόσιων μεταφορών, ενεργειακή εξοικονόμηση, αποθήκευση ενέργειας και ανάπτυξη καθαρών τεχνολογιών σε ολόκληρη την οικονομία.
Πόσο φθηνή είναι η ενέργεια από ορυκτά καύσιμα;
Ένα από τα βασικά επιχειρήματα υπέρ των ορυκτών καυσίμων, ότι αποτελούν τη φθηνότερη ενεργειακή επιλογή, αμφισβητείται πλέον από τα ίδια τα οικονομικά δεδομένα.
Πέρα από το κόστος ηλεκτροπαραγωγής, ένα ζήτημα που συχνά παραβλέπεται είναι η επί δεκαετίες διοχέτευση σημαντικών κρατικών ενισχύσεων στην παραγωγή και κατανάλωση ορυκτών καυσίμων. Όπως έχει ήδη επισημανθεί σε άρθρο στο energiabook, σύμφωνα με τα ανοιχτά διαθέσιμα δεδομένα του ΟΟΣΑ, από το 2010 ως το 2024, καταβλήθηκαν 2.238.848.415 ευρώ ως κρατικές αποζημιώσεις μόνο για τη διατήρηση σε λειτουργία των λιγνιτικών μονάδων ηλεκτροπαραγωγής και 2.353.565.115 ευρώ αντίστοιχα σε μονάδες αερίου. Το συνολικό ποσό κρατικής ενίσχυσης που η Ελλάδα δήλωσε στον ΟΟΣΑ ότι κατέβαλλε ετησίως στο πλαίσιο του μηχανισμού κρατικής στήριξης για τη χρήση ορυκτών καυσίμων στην ηλεκτροπαραγωγή ανερχόταν σε 306.160.902 ευρώ.
Ταυτόχρονα, οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας έχουν καταστεί ιδιαίτερα ανταγωνιστικές. Σύμφωνα με τη Διεθνή Υπηρεσία Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας (IRENA), το 91% της νέας εγκατεστημένης ισχύος ΑΠΕ μεγάλης κλίμακας το 2024 παρήγαγε ηλεκτρισμό με χαμηλότερο εξισωμένο κόστος από τη φθηνότερη νέα μονάδα ορυκτών καυσίμων. Το μέσο κόστος ηλεκτροπαραγωγής από νέα χερσαία αιολικά έργα ήταν περίπου 34 δολάρια/MWh και από φωτοβολταϊκά 43 δολάρια/MWh.
Παράλληλα, το κόστος κατασκευής νέων μονάδων ηλεκτροπαραγωγής με αέριο αυξήθηκε, ενώ η έλλειψη αεριοστροβίλων σχεδόν διπλασίασε τις δαπάνες κατασκευής νέων μονάδων: στις ΗΠΑ έφθασαν περίπου τα 2.400 δολάρια/KW εγκατεστημένης ισχύος. Αυτό εκτόξευσε το εξισωμένο κόστος ηλεκτρικής ενέργειας (LCOE) από μονάδες αερίου κοντά στα 100 δολάρια/MWh σε αγορές με υψηλότερο κόστος αερίου, όπως η Ιταλία, η Γερμανία και η Ιαπωνία. Ακόμα και σε αγορές όπου το αέριο είναι φθηνότερο, το LCOE παρέμεινε στην περιοχή των 50-60 δολαρίων/MWh.
Βεβαίως, η αξιοποίηση των ΑΠΕ απαιτεί αναβαθμίσεις σε δίκτυα, αποθήκευση και ευελιξία του ηλεκτρικού συστήματος. Το κόστος αυτό πρέπει να συνυπολογίζεται στον συνολικό σχεδιασμό της ενεργειακής μετάβασης. Από την άλλη πλευρά, το πραγματικό οικονομικό βάρος των ορυκτών καυσίμων δεν περιορίζεται στο κόστος κατασκευής και λειτουργίας των μονάδων. Περιλαμβάνει τις δημόσιες ενισχύσεις, τις δαπάνες για εισαγωγές, τις επιπτώσεις στην υγεία από την ατμοσφαιρική ρύπανση και το αυξανόμενο κόστος των επιπτώσεων της κλιματικής κρίσης.
Με άλλα λόγια, η φαινομενικά φθηνή ενέργεια από ορυκτά καύσιμα συχνά αποκρύπτει σημαντικό οικονομικό, κοινωνικό και περιβαλλοντικό κόστος.
Το ενεργειακό δίλημμα της επόμενης δεκαετίας
Η Ελλάδα και οι ευρωπαϊκές χώρες που χαρακτηρίζονται από βαθιά εξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα βρίσκονται σήμερα σε ένα κρίσιμο σταυροδρόμι.
Από τη μία πλευρά, υπάρχουν επιλογές που παρατείνουν την εξάρτηση από το αέριο για δεκαετίες, δημιουργώντας τον κίνδυνο εγκλωβισμού σε υποδομές ορυκτών καυσίμων και αυξημένου ενεργειακού κόστους. Από την άλλη, υπάρχει η δυνατότητα επιτάχυνσης των επενδύσεων σε ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, δίκτυα, αποθήκευση, εξηλεκτρισμό των μεταφορών και ενεργειακή αποδοτικότητα.
Καθαρή ενέργεια με προστασία της φύσης και της κοινωνίας
Η απεξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα είναι μόνο η μια μόνο πλευρά της ενεργειακής μετάβασης. Εξίσου θεμελιώδους σημασίας είναι το συνολικό περιβαλλοντικό και κοινωνικό πρόσημο της μετάβασης σε ένα κλιματικά ουδέτερο μοντέλο ηλεκτροπαραγωγής. Τα έργα ανανεώσιμων πηγών ενέργειας δεν μπορεί να αντιμετωπίζονται αποκλειστικά ως επενδυτικές ευκαιρίες, αλλά ως κρίσιμες υποδομές δημόσιου συμφέροντος που υπηρετούν έναν σαφή περιβαλλοντικό σκοπό: την αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης και την προστασία των φυσικών πόρων από τους οποίους εξαρτάται η κοινωνική ευημερία.
Για τον λόγο αυτό, τα έργα ΑΠΕ οφείλουν να σχεδιάζονται και να χωροθετούνται με αυστηρά περιβαλλοντικά κριτήρια με σεβασμό στη βιοποικιλότητα, στα προστατευόμενα οικοσυστήματα, στα δάση, στα φυσικά τοπία και στις υφιστάμενες οικονομικές δραστηριότητες των τοπικών κοινωνιών. Μια μετάβαση που μειώνει τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου αλλά ταυτόχρονα υποβαθμίζει το φυσικό κεφάλαιο της χώρας υπονομεύει την ίδια τη λογική της βιωσιμότητας.
Η κλιματική ουδετερότητα και η απεξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα δεν αποτελεί μόνο περιβαλλοντικό στόχο, αλλά και στρατηγική οικονομικής ανθεκτικότητας, ενεργειακής ανεξαρτησίας και εθνικής ασφάλειας. Όσο συνεχίζονται οι επενδύσεις σε νέες υποδομές υδρογονανθράκων με μακροχρόνιο ορίζοντα λειτουργίας, τόσο αυξάνεται ο κίνδυνος παράτασης της εξάρτησης από τα ορυκτά καύσιμα.
Το ζητούμενο δεν είναι απλώς περισσότερη καθαρή ενέργεια, αλλά ένα ενεργειακό σύστημα που προστατεύει ταυτόχρονα το κλίμα, τη φύση και την κοινωνία.
Πηγές δεδομένων:
IEA – Global Energy Review 2026, CO₂ Emissions
IRENA – Renewable Power Generation Costs in 2024
JRC/EDGAR – GHG Emissions of All World Countries
European Environment Agency – Greenhouse Gas Emissions in Greece
Featured image: Marios Vontas




