Μια από τις σημαντικότερες δικαστικές αποφάσεις για το κλιματικό αποτύπωμα των ορυκτών καυσίμων και την ευθύνη δημόσιας διοίκησης ώστε να εγκρίνει εξορυκτικά προγράμματα μόνο στη βάση διεξοδικής εκτίμησης των επιπτώσεων από τις προκαλούμενες εκπομπές εκδόθηκε στις 13 Νοεμβρίου 2026 από το Ανώτατο Δικαστήριο της Νορβηγίας. Η απόφαση αφορά τις εγκρίσεις ανάπτυξης των πετρελαϊκών κοιτασμάτων Breidablikk, Tyrving και του μεγάλου συμπλέγματος Yggdrasil στη Βόρεια Θάλασσα. Κάτοχοι των δικαιωμάτων εκμετάλλευσης των περιοχών είναι οι εταιρείες Equinor Energy AS, Vår Energi ASA, Petoro AS και ConocoPhillips Skandinavia AS.
Το ιστορικό της υπόθεσης
Η υπόθεση ξεκίνησε από προσφυγή των περιβαλλοντικών οργανώσεων Greenpeace Νορβηγίας και Natur og Ungdom, οι οποίες υποστήριξαν ότι οι νορβηγικές αρχές παραβίασαν τη νομοθεσία, επειδή ενέκριναν τα έργα έρευνας και εξορυξης υδρογονονθράκων χωρίς να εξετάσουν τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου που θα προκύψουν όταν το πετρέλαιο και το αέριο καούν από τους τελικούς χρήστες.
Η υπόθεση κρίθηκε αρχικά από το Πρωτοδικείο του Όσλο, στο οποίο υποβλήθηκε στις 29 Ιουνίου 2023 αγωγή κατά του νορβηγικού Υπουργείου Ενέργειας. Οι ενάγουσες περιβαλλοντικές οργανώσεις ζήτησαν παράλληλα την έκδοση προσωρινής διαταγής, υποστηρίζοντας ότι το δικαστήριο θα έπρεπε να υποχρεώσει το κράτος να αναστείλει την ισχύ των αποφάσεων. Στις 18 Ιανουαρίου 2024, το Πρωτοδικείο του Όσλο ακύρωσε τις εγκρίσεις για τις τρεις θαλάσσιες περιοχές και απαγόρευσε την έκδοση νέων εγκρίσεων από τις αρμόδιες αρχές μέχρι να κριθεί τελεσίδικα η υπόθεση. Τέλος, το δικαστήριο επιδίκασε αποζημίωση δικαστικών εξόδων ύψους 3.260.427 κορωνών (309.162 ευρώ).
Το νορβηγικό κράτος άσκησε έφεση κατά της πρωτόδικης απόφασης. Το εφετείο αποφάσισε τον Ιούλιο του 2024 να αναβάλει την εκδίκαση της υπόθεσης και να την παραπέμψει για γνωμοδότηση στο Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ζώνης Ελεύθερων Συναλλαγών, το οποίο εξέδωσε τη συμβουλευτική γνωμοδότησή του στις 21 Μαΐου 2025 (υπόθεση E-18/24). Σύμφωνα με το Δικαστήριο ΕΖΕΣ, το ευρωπαϊκό δίκαιο για την εκτίμηση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων απαιτεί η μελέτη επιπτώσεων να περιλαμβάνει τις εκπομπές από την καύση. Λαμβάνοντας υπόψη τη γνώμη του Δικαστηρίου της ΕΖΕΣ, το αρμόδιο νορβηγικό εφετείο απέρριψε την έφεση του νορβηγικού κράτους, το οποίο ζητούσε την ακύρωση της πρωτόδικης απόφασης.
Στη συνέχεια, το νορβηγικό κράτος προσέφυγε στο Ανώτατο Δικαστήριο, ζητώντας την ακύρωση της απόφασης του αρμόδιου εφετείου. Στις 13 Νοεμβρίου 2026, το Ανώτατο Δικαστήριο απέρριψε και την τελευταία προσπάθεια του νορβηγικού κράτους να διατηρήσει σε ισχύ τις αρχικές αποφάσεις του για έγκριση των σχεδίων εκμετάλλευσης (PUD) των πετρελαϊκών κοιτασμάτων Breidablikk και Tyrving, καθώς και της περιοχής Yggdrasil, η οποία αποτελείται από τρία κοιτάσματα, στη Βόρεια Θάλασσα.
Κρίσιμο ερώτημα της δίκης: ποιες εκπομπές μετράνε;
Η υπόθεση επικεντρώθηκε στις λεγόμενες «εκπομπές καύσης». Όπως σημειώνει στο σκεπτικό του το δικαστήριο, «ως εκπομπές καύσης νοούνται οι εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου που προκύπτουν όταν το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο που εξάγονται από τα κοιτάσματα πετρελαίου καίγονται μετά την πώλησή τους. Οι εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου που οφείλονται στην ίδια την ανάπτυξη και την παραγωγή στα κοιτάσματα αναφέρονται ως εκπομπές παραγωγής. Οι εκπομπές καύσης αντιπροσωπεύουν περίπου το 95% των συνολικών εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου από την εξόρυξη πετρελαίου στη Νορβηγία, ενώ οι εκπομπές παραγωγής αντιπροσωπεύουν περίπου το 5%. Το μεγαλύτερο μέρος του πετρελαίου που παράγεται στη Νορβηγία θα εξαχθεί και θα καεί στο εξωτερικό.»
Μέχρι σήμερα, οι περιβαλλοντικές αξιολογήσεις επικεντρώνονταν κυρίως στις εκπομπές που προκαλούνται κατά τη φάση έρευνας, εξόρυξης και πρωτογενούς επεξεργασίας των υδρογονανθράκων. Το Ανώτατο Δικαστήριο έκρινε ότι αυτό δεν είναι πλέον επαρκές.
Το σκεπτικό του δικαστηρίου
Βασιζόμενο σε προηγούμενη γνωμοδότηση του Δικαστηρίου ΕΖΕΣ, το Ανώτατο Δικαστήριο αποφάσισε ότι οι εκπομπές που θα προκύψουν από την καύση του παραγόμενου πετρελαίου και αερίου αποτελούν προβλέψιμη και αναπόφευκτη συνέπεια των έργων εξόρυξης και επομένως πρέπει να αξιολογούνται πριν δοθεί άδεια ανάπτυξης. Το σκεπτικό είναι απλό αλλά ιδιαίτερα ισχυρό: χωρίς την εξόρυξη, το πετρέλαιο και το αέριο θα παρέμεναν υπόγεια και οι σχετικές εκπομπές δεν θα απελευθερώνονταν στην ατμόσφαιρα. Συνεπώς, υπάρχει άμεση αιτιώδης σύνδεση ανάμεσα στην έγκριση ενός πετρελαϊκού έργου και στις μελλοντικές εκπομπές που θα προκαλέσει η κατανάλωση των προϊόντων του.
Το δικαστήριο τόνισε επίσης ότι η περιβαλλοντική αξιολόγηση πρέπει να γίνεται πριν από την έγκριση ενός έργου, ώστε τόσο οι αρχές όσο και το κοινό να έχουν τη δυνατότητα να αξιολογούν πλήρως τις συνέπειές του όταν όλες οι εναλλακτικές παραμένουν ανοικτές.
Ένα ακόμη βήμα: οι σωρευτικές επιπτώσεις
Ιδιαίτερη σημασία έχει το γεγονός ότι η πλειοψηφία του δικαστηρίου έκρινε πως δεν αρκεί η αξιολόγηση των εκπομπών κάθε έργου ξεχωριστά. Οι περιβαλλοντικές μελέτες πρέπει να εξετάζουν και τις σωρευτικές εκπομπές από τα υπόλοιπα ήδη εγκεκριμένα ή υφιστάμενα πετρελαϊκά έργα στη νορβηγική υφαλοκρηπίδα. Με τον τρόπο αυτό οι αρχές και η κοινωνία αποκτούν μια πιο ολοκληρωμένη εικόνα του συνολικού κλιματικού αποτυπώματος της νορβηγικής πετρελαϊκής δραστηριότητας.
Το Ανώτατο Δικαστήριο διαπίστωσε ότι οι αρχικές εγκρίσεις των έργων είχαν εκδοθεί χωρίς να έχουν αξιολογηθεί οι εκπομπές καύσης και ότι οι μεταγενέστερες συμπληρωματικές διαδικασίες δεν αποκατέστησαν πλήρως το πρόβλημα, επειδή δεν εξέτασαν τις σωρευτικές εκπομπές από τα υπόλοιπα πεδία της νορβηγικής υφαλοκρηπίδας.
Ως αποτέλεσμα, απέρριψε την έφεση του νορβηγικού κράτους και επικύρωσε την κρίση ότι οι αποφάσεις του Υπουργείου Ενέργειας ήταν άκυρες λόγω ελλείψεων στη διαδικασία περιβαλλοντικής αξιολόγησης. Παράλληλα, το δικαστήριο διευκρίνισε ότι η ακύρωση δεν συνεπάγεται αυτόματα τη διακοπή των έργων. Δημιουργεί όμως υποχρέωση της διοίκησης να επανεξετάσει τις εγκρίσεις με βάση τις απαιτήσεις που έθεσε η απόφαση.
Ευρύτερη σημασία για την Ευρώπη
Η απόφαση αναμένεται να ασκήσει επιρροή πολύ πέρα από τη Νορβηγία. Αποτελεί μία από τις πλέον σαφείς δικαστικές αναγνωρίσεις στην Ευρώπη του γεγονότος ότι οι εκπομπές από την τελική καύση ορυκτών καυσίμων πρέπει να αποτελούν αναπόσπαστο μέρος των περιβαλλοντικών επιπτώσεων ενός έργου εξόρυξης. Ταυτόχρονα, ενισχύει τη σημασία της δημόσιας συμμετοχής και της πρόσβασης στην περιβαλλοντική πληροφορία, καθώς οι πολίτες και οι οργανώσεις πρέπει να έχουν πλήρη εικόνα των κλιματικών συνεπειών πριν ληφθούν αποφάσεις για μεγάλα ενεργειακά έργα.
Στην Ελλάδα, αντίστοιχη υπόθεση εκκρεμεί στο Συμβούλιο της Επικρατείας για τη θαλάσσια περιοχή «Νότια της Πελοποννήσου». Σύμφωνα με τον σχετικό λόγο ακύρωσης, η εγκεκριμένη μελέτη δεν έχει εκτιμήσει τις επιπτώσεις από τις συνολικές εκπομπές που θα προκληθούν σε όλες τις φάσεις εκμετάλλευσης της περιοχής, καθώς και της καύσης των υδρογονανθράκων που οι εταιρείες εκτιμούν ότι θα εξορύξουν.
Για την κλιματική πολιτική τόσο της ΕΕ όσο και των κρατών μελών, η απόφαση σηματοδοτεί το τέλος της εποχής κατά την οποία οι κυβερνήσεις μπορούσαν να αξιολογούν μόνο τις άμεσες εκπομπές των πετρελαϊκών εγκαταστάσεων. Στο εξής, όλο και περισσότερο βάρος θα δίνεται στο πλήρες κλιματικό αποτύπωμα των έργων ορυκτών καυσίμων, συμπεριλαμβανομένων των εκπομπών που προκαλούνται όταν τα προϊόντα αυτά τελικά καίγονται.
Όπως δήλωσε ο Haldis Tjeldflaat Helle, εκπρόσωπος του νορβηγικού γραφείου της Greenpeace: «Αυτή η ιστορική απόφαση αλλάζει για πάντα την πετρελαϊκή πολιτική της Νορβηγίας και δημιουργεί ένα προηγούμενο που ο κόσμος δεν μπορεί να αγνοήσει. Η Νορβηγία δεν μπορεί πλέον να παραβλέπει τις παγκόσμιες επιπτώσεις που προκαλούνται όταν το πετρέλαιο και το αέριό της καίγονται στο εξωτερικό. Οι νορβηγικές αρχές υποχρεούνται πλέον να συνυπολογίζουν την τεράστια κλιματική ζημία που προκαλούν οι εξαγωγές νορβηγικού πετρελαίου και αερίου. Πρόκειται για μια καθοριστική νίκη για την παγκόσμια κλιματική δικαιοσύνη.»
Σχετικές πηγές:
- Ανώτατο Δικαστήριο (Norges Høyesterett): https://www.domstol.no/no/hoyesterett/avgjorelser/avgjorelser-2026/hoyesterett—sivil/HR-2026-2428-S/
- Ανακοίνωση Greenpeace: https://www.greenpeace.org/international/press-release/87146/norway-supreme-court-north-sea-oil-gas-approvals-invalid-historic-climate-legal-case/




